Văn hóa vỉa hè Hà Nội: Giữ 'hồn' phố cổ giữa áp lực đô thị hóa

Văn hóa vỉa hè Hà Nội không đơn thuần là nơi đi lại mà còn là một thực thể sống động, nơi giao thoa giữa nét bình dân và tinh hoa, lưu giữ ký ức đô thị.

Hà Nội, trong tâm thức của nhiều người, là một bản giao hưởng đầy mâu thuẫn nhưng hài hòa giữa nông thôn và thành thị, giữa những giá trị truyền thống mộc mạc và sự sang trọng của tinh hoa. Chính vỉa hè là nơi phản chiếu rõ nét nhất sự giao thoa này. Thay vì nhìn nhận vỉa hè như một đối tượng cần “dọn dẹp” để đạt được sự sạch sẽ tuyệt đối theo tiêu chuẩn phương Tây, chúng ta cần một tư duy nâng cấp: sắp xếp lại cho văn minh nhưng không được phép xóa bỏ “phần hồn” và sức sống vốn có của nó.

Lịch sử và giá trị: Khi vỉa hè là “bảo tàng” ký ức

Vỉa hè Hà Nội không chỉ là một thành phần của hạ tầng giao thông mà là một chứng nhân lịch sử. Ngược dòng thời gian về cuối năm 1885, khi đường Hàng Khảm (nay là Tràng Tiền, Hàng Khay) hoàn thành với mặt đường trải nhựa và vỉa hè lát gạch, trồng phượng vĩ, Hà Nội đã bắt đầu tiếp nhận mô hình đô thị phương Tây. Từ những tuyến phố đầu tiên như Ngô Quyền, Lê Lai, Lê Thạch, vỉa hè dần định hình không chỉ để che nắng, che mưa mà còn trở thành không gian kết nối cộng đồng.

Với người Hà Nội, vỉa hè là một “không gian kinh tế” đặc thù. Không cần những trung tâm thương mại hào nhoáng, chỉ cần một góc phố nhỏ với tiếng leng keng của gánh hàng rong, mùi phở nóng hổi trong sương sớm hay những ván cờ thế của các cụ già, ta đã thấy một Hà Nội rất thật. Đây chính là môi trường lan truyền thông tin tự nhiên nhất, nơi những câu chuyện đời thường được chia sẻ, tạo nên sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt.

Nghịch lý giữa quản lý hành chính và nhu cầu mưu sinh

Từ cuối năm 2025, các chiến dịch lập lại trật tự đô thị tại Hà Nội diễn ra quyết liệt nhằm xử lý tình trạng lấn chiếm vỉa hè. Về mặt quản lý, việc trả lại không gian cho người đi bộ là hoàn toàn đúng đắn và cần thiết. PGS.TS Đặng Hoài Giang (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN) nhận định rằng một đô thị hiện đại không thể phát triển bền vững nếu người đi bộ không có không gian di chuyển an toàn và mỹ quan.

Tuy nhiên, có một khoảng cách lớn giữa góc nhìn quản lý và thực tế đời sống. Nếu nhà quản lý coi vỉa hè là nơi bị “lấn chiếm”, thì với cộng đồng, đó là nơi mưu sinh của hàng ngàn lao động nhập cư và các hộ kinh doanh nhỏ. Vỉa hè lúc này không chỉ là lối đi, mà là nơi để sống, để giao tiếp và giải trí.

Tại sao các chiến dịch “ra quân” thường không bền vững?

Chúng ta thường thấy kịch bản: ra quân rầm rộ, vỉa hè thoáng đạt trong vài tuần, rồi sau đó mọi thứ lại “đâu vào đấy”. Nguyên nhân cốt lõi là vì các biện pháp hành chính chỉ xử lý phần ngọn (biểu hiện) mà chưa chạm đến phần gốc của vấn đề. Việc lấn chiếm vỉa hè thực chất là hệ quả của nhiều áp lực đô thị:

• Kinh tế phi chính thức quá lớn: Thiếu việc làm ổn định cho lao động thu nhập thấp.
• Thiếu hụt không gian công cộng: Mật độ xây dựng quá cao khiến người dân phải “tràn” ra vỉa hè để tìm kiếm sự thư giãn, giao tiếp.
• Áp lực dân cư: Sự chật chội của nhà phố khiến vỉa hè trở thành “phòng khách” kéo dài của mỗi gia đình.

Vì vậy, việc chỉ dùng mệnh lệnh hành chính để dẹp bỏ sẽ tạo ra xung đột xã hội và không thể mang lại kết quả lâu dài.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Giải pháp bền vững: Nâng cấp thay vì xóa bỏ

Để giải quyết bài toán vỉa hè, Hà Nội cần một thiết kế chính sách đồng bộ và linh hoạt hơn. Thay vì cấm đoán, thành phố có thể xem xét các hướng đi như:

1. Quy hoạch phân vùng: Xác định rõ khu vực vỉa hè ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ và khu vực cho phép kinh doanh có điều kiện (thu phí, quản lý vệ sinh và diện tích).
2. Mở rộng không gian xanh: Tăng cường công viên, mặt nước để giảm áp lực sinh hoạt lên vỉa hè.
3. Hỗ trợ sinh kế: Tạo cơ hội việc làm cho nhóm lao động yếu thế để họ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kinh tế vỉa hè.

Lời kết: Vỉa hè không chỉ là những phiến đá lát đường, mà là nơi chứa đựng “linh hồn” của một thành phố. Một Hà Nội văn minh không nhất thiết phải là một Hà Nội “sạch bóng” mọi gánh hàng rong, mà là một nơi mà trật tự đô thị và hơi thở cuộc sống mưu sinh có thể tồn tại song hành. Liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn và sáng tạo để xây dựng một mô hình quản lý vỉa hè nhân văn, nơi bản sắc được gìn giữ trong sự ngăn nắp?

Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn về văn hóa vỉa hè Hà Nội ở phần bình luận bên dưới hoặc gửi cho chúng tôi những câu chuyện thú vị về góc phố bạn yêu thích!